नेपालमा मनाइने प्रमुख जात्रा एवम् चाडपर्व
ने पालमा मनाइने प्रमुख जात्रा तथा चाडपर्वहरू अत्यन्त नै विविध, सांस्कृतिक रूपमा समृद्ध र जातीय/धार्मिक बहुलताले भरिपूर्ण छन् । देशको पहाड, हिमाल र तराईका प्रत्येक समुदायसँग सम्बन्धित आफ्नै परम्परा, रीतिरिवाज, पूजा–पाठ, नाच–गान र धार्मिक मान्यताले यी पर्वहरू अझै रंगीन र अर्थपूर्ण बनाएका छन् । तल प्रस्तुत प्रत्येक पर्वको विस्तृत तथा लामो व्याख्या यहाँ समेटिएको छ :
१. बिस्का जात्रा (बिस्केट जात्रा)
स्थान: भक्तपुर
समय: चैतको अन्तिम दिनदेखि नयाँ वर्षसम्म
यस जात्रोलाई विश्वकेतु यात्रा वा दुईवर्षे मेला पनि भनिन्छ । पुरानो वर्षको अन्त्य र नयाँ वर्षको शुरुवातलाई विशेष रूपमा मनाइने यो भक्तपुरको सबैभन्दा ठूलो जात्रा हो। रथ तान्ने परम्परा, रथजुधाइ, जिब्रो छेड्ने अनुष्ठान, खटजात्रा आदि यसको प्रमुख आकर्षण हुन् ।
यो जात्रा शिवस्वरूप भैरवनाथ र भद्रकालीको शक्तिको प्रतीक मानिन्छ। भक्तपुरका विभिन्न टोलमा हजारौंको भीड, बाजागाजा, प्रकाश, नाचगानका साथ यो जात्रा अत्यन्त भव्य रूपमा मनाइन्छ ।
२. सेतो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा
स्थान: काठमाडौ–जनबहाल
समय: चैत्र अष्टमी
आर्यावलोकितेश्वरको अवतार मानिने सेतो मच्छिन्द्रनाथलाई दूध, दही, चन्दन आदि द्रव्यले स्नान गराएर रथ यात्रा सुरु गरिन्छ । मन्दिरबाट रथ तानेर विभिन्न स्थान घुमाइन्छ र जनविश्वास अनुसार यसले समृद्धि, शान्ति र स्वास्थ्य प्रदान गर्छ ।
३. जुडशीतल
क्षेत्र: मिथिला (तराई–पूर्वी नेपाल)
समय: बैशाख २
मिथिला संस्कृति अनुसार नयाँ वर्षको दिन। एक–अर्कालाई पवित्र चिसो जल छर्केर आशीर्वाद दिने चलन यसको मुख्य विशेषता हो । घरआँगनमा रंग, अबिर, हिलो छ्यापाछ्याप गर्दै होलीझैँ रमाइलो गर्ने गरिन्छ । ठूलो सामूहिक भोज, सांस्कृतिक नृत्य–गीत र मेलाहरू यसको विशेषता हुन् ।
४. मातातीर्थ औँसी (मातृ–दिवस)
समय: बैशाख कृष्ण औँसी
आमाप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने नेपाली मौलिक पर्व। छोराछोरीले आमालाई मनपर्ने खानेकुरा, लुगा, उपहार दिएर सम्मान गर्छन् । दिवंगत आमाको सम्झनाका लागि काठमाडौँको मातातीर्थमा स्नान, पूजा र पिण्डदान गर्ने चलन छ ।
५. इद (Eid)
समुदाय: मुस्लिम
प्रकार: इद–उल–फित्र, इद–उल–अजहा
रमजानको व्रत समाप्त भएपछि इद–उल–फित्र मनाइन्छ, जहाँ दान (जकात) को विशेष महत्व हुन्छ। इद–उल–अजहामा बली चढाउने परम्परा छ । दुवै पर्वमा प्रार्थना, मिठाई, भेटघाट र भाईचारामा विशेष जोड दिइन्छ ।
६. सिरुवा पर्व
समुदाय: राजवंशी (झापा, मोरङ, सुनसरी)
कुलदेवतासँग सम्बन्धित यो पर्वमा लसुन र प्याज घरबाहिर झुन्ड्याउने, हिलो/रंग छ्यापाछ्याप गर्ने, सात थरी तरकारी खाने चलन छ । टिष्टा नदीलाई टिष्टाबुढीका नामले पूजा गर्ने यस पर्वमा हाटमेला, गीत–नृत्य, सांस्कृतिक प्रदर्शन विशेष रूपमा हुन्छ ।
७. उँभौली र उँधौली (राई समुदाय)
उँभौली: बैशाख–जेठ
उँधौली: कार्तिक–मंसिर
राईहरूको कृषि चक्रसँग जोडिएको प्रमुख पर्व । चण्डी नाच, साकेला नाच, ढोल–झ्याउटा बजाएर सामूहिक नृत्य यसको पहिचान हो। पितृ पूजा, सामूहिक उत्सव र गाउँभरि रमाइलो वातावरण बनाउने यस पर्वको सांस्कृतिक महत्व धेरै छ ।
८. बुद्धजयन्ती
समय: बैशाख शुक्ल पूर्णिमा
गौतम बुद्धको जन्म, बुद्धत्व र महापरिनिर्वाण तीनै घटना एकै दिन परेकोले यो दिन बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख पर्व हो । लुम्बिनी, कपिलवस्तु, बौद्धनाथ, स्वयम्भूमा ठूलो मेला लाग्छ ।
९. चासोक ताङ्नाम (लिम्बू समुदाय)
समय: बैशाख तथा मंसिर शुक्ल पूर्णिमा
नयाँ अन्न–फलफूल देवीदेवतामा अर्पण गर्ने पर्व। रातभरि च्याब्रुङ नाच, यालङ्मा नृत्य, हाक्पारे गीत, सामूहिक भोज–भतेर गरी मनाइन्छ । लिम्बूहरूको सामूहिक एकता र सांस्कृतिक पहिचानको सुन्दर अभिव्यक्ति हो ।
१०. रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा
स्थान: ललितपुर–काठमाडौँ
समय: चैत–बैशाखदेखि महिनौसम्म
उपत्यकाको सबैभन्दा लामो जात्रा। वर्षा र समृद्धिका देवता मानिने रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा पुल्चोकबाट सुरु भई विभिन्न टोल–टोल घुमेर जावलाखेलको भोटो देखाउने समारोहमा सम्पन्न हुन्छ। भोटो देखाउने उत्सव उपत्यकाको सबैभन्दा ठूलो भीड भएको सांस्कृतिक कार्यक्रम हो ।
११. सिथी नखः (कुमार षष्ठी)
समुदाय: नेवार
समय: जेठ शुक्ल षष्ठी
कृषि चक्रको सुरुआतको प्रतीक। कुमार कार्तिकेयको पूजा, इनार तथा ढुंगाधारा सफाइ, देवाली पूजा र सरसफाइ अभियानसहित मनाइन्छ ।
१२. साउने संक्रान्ति
समय: साउन १
स्नान, पूजा, दान र साँझमा लुतो फाल्ने परम्परा छ । काण्डरक राक्षसको सम्झनामा पूजा गरिन्छ ।
१३. गुंला पर्व
समुदाय: नेवार–बौद्ध
समय: श्रावण महिनाभर
बौद्ध मठ विहारमा दर्शन, धार्मिक संगीत, पञ्चदान, मतया भ्रमण आदिले यो पर्व अत्यन्त आध्यात्मिक वातावरणमा मनाइन्छ ।
१४. जनै पूर्णिमा
ब्राह्मण–क्षेत्रीहरूले नया जनै लगाउने दिन। दिदी–बहिनीहरूले दाजुभाइलाई राखी बाँध्ने चलन पनि प्रचलित छ। क्वाटी खाने परम्परा नेपालभरै व्याप्त छ ।
१५. नागपञ्चमी
घरमा नागदेवताका चित्र टाँसी पूजा गरिन्छ। नागलाई वर्षा, उर्वरता र संरक्षणका देवता मानिन्छ ।
१६. गाईजात्रा
समय: भाद्र कृष्ण प्रतिपदा
मृतक आत्माको स्मृति र परिवारको दुख–पीडा कम गर्न हाँसो, व्यङ्ग्य, नाटक, लाखेनाच, गाई/बच्चा घुमाउने परम्पराले मनाइन्छ। राजा प्रताप मल्लसँग जोडिएको महत्वपूर्ण सामाजिक पर्व ।
१७. तीज
नारीहरूको महत्त्वपूर्ण पर्व। सौभाग्य, सु–स्वास्थ्य र पारिवारिक खुशीका लागि व्रत बसिन्छ। दर खाने, रातो पहिरन, भक्ति–नृत्य यसको मुख्य विशेषता हुन् ।
१८. गौरा पर्व (सुदूरपश्चिम)
लामो अवधि (करिब एक महिना) मनाइने यो पर्वमा विरुडा भिजाउने, शिव–गौरी पूजा, ढुस्को खेल, देउडा गीत, सांस्कृतिक नृत्य आदि यसको मुख्य आकर्षण हुन्। सुदूरपश्चिम पहिचान बोकेको प्रमुख पर्व ।
१९. कुशे औँसी (बाबुको मुख हेर्ने दिन)
भाद्र कृष्ण औँसी
कुशलाई पवित्र मानिने भएकाले यो दिन ब्राह्मणहरूले नयाँ कुश अर्पण गरी पूजा गर्छन्। बाबुलाई सम्मान र आशीर्वाद लिने दिनका रूपमा मनाइन्छ ।
२०. दशैं
नेपालकै सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय पर्व। १० दिनसम्म देवीदुर्गाका नौ स्वरूपहरू पूजिने, टीका–जमरा लगाइने, मान्यजनसँग आशिष लिने र परिवारमा मिलनको वातावरण बन्ने यो पर्व बडादशैंका नामले प्रसिद्ध छ ।
21. तिहार (यमपञ्चक)
काग, कुकुर, लक्ष्मी, गाई, गोवर्द्धन–गोठपूजा र भाइटीका गरी ५ दिनसम्म मनाइन्छ। देउसी–भैलो, रङ्गोली, दीपावली, घर–घर सजावट, दाजुभाइ/दिदीबहिनीको प्रेम र स्नेह यसको विशेषता हो ।
22. छठ पर्व
तराई–मध्य तराई विशेष (जनकपुर, मधेस प्रदेश)
सूर्यदेव प्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने अत्यन्त कठिन व्रत । नदी, पोखरी, सागर, घाटमा उभिएर उदाउँदो र अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिनेलाई विशेष पुण्य मानिन्छ ।
23. ल्होसार
शेर्पा, गुरुङ, तामाङ, थकाली आदि
तिब्बती पात्रो अनुसार नयाँ वर्ष पर्व। वर्षका नाम मुसा, गाई, बाघ आदि १२ जनावरद्वारा चक्रित हुन्छन् । नाचगान, सामूहिक भोज, माला/थन्का सजावट, गुम्बामा प्रार्थना यसको विशेषता हुन् ।
24. श्रीपञ्चमी (वसन्त पञ्चमी)
साहित्य, विद्या र संगीतकी देवी सरस्वतीको पूजा। बालबालिकालाई अक्षर–आरम्भ गराइने शुभ दिन मानिन्छ। हनुमानढोकामा वसन्त श्रवण गर्ने चलन छ ।
25. क्रिसमस
समय: डिसेम्बर २५
नेपालका क्रिश्चियन समुदायले यस दिहाँजस्तै चर्चमा पूजा, प्रार्थना, दीप–सजावट, भेटघाट, संगीत र भोजसहित मनाउँछन् ।
