मौलिक हक र कर्तव्य
- नेपालको संविधानको भाग–३ मा धारा १६ देखि धारा ४८ सम्म मौलिक हक र कर्तव्यको व्यवस्था गरिएको,
नेपालको संविधान: मौलिक हकहरू (धारा १६ देखि ४६ सम्म):
| क्रम संख्या | मौलिक हकको नाम | धारा | मुख्य व्यवस्था |
| १ | सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक | १६ | प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक हुनेछ र मृत्युदण्डको सजाय दिने गरी कानुन बनाइने छैन। |
| २ | स्वतन्त्रताको हक | १७ | कानुन बमोजिम बाहेक वैयक्तिक स्वतन्त्रताबाट वञ्चित गरिने छैन। |
| ३ | समानताको हक | १८ | सबै नागरिक कानुनको दृष्टिमा समान हुनेछन्। |
| ४ | सञ्चारको हक | १९ | सामग्री प्रकाशन वा प्रसारण गर्न पूर्व प्रतिबन्ध लगाइने छैन। |
| ५ | न्याय सम्बन्धी हक | २० | पक्राउ परेका व्यक्तिलाई कारण सहितको सूचना नदिई थुनामा राखिने छैन। |
| ६ | अपराध पीडितको हक | २१ | मुद्दाको अनुसन्धान तथा कारबाही सम्बन्धी जानकारी पाउने हक हुनेछ। |
| ७ | यातना विरुद्धको हक | २२ | थुनामा रहेको व्यक्तिलाई शारीरिक वा मानसिक यातना दिइने छैन। |
| ८ | निवारक नजरबन्द विरुद्धको हक | २३ | पर्याप्त आधार बिना कसैलाई पनि निवारक नजरबन्दमा राखिने छैन। |
| ९ | छुवाछूत तथा भेदभाव विरुद्धको हक | २४ | जात, जाति वा पेशाको आधारमा छुवाछूत वा भेदभाव गरिने छैन। |
| १० | सम्पत्तिको हक | २५ | सम्पत्ति आर्जन गर्ने, भोग गर्ने र बेचबिखन गर्ने हक हुनेछ। |
| ११ | धार्मिक स्वतन्त्रताको हक | २६ | आफ्नो आस्था अनुसार धर्मको अवलम्बन र अभ्यास गर्ने स्वतन्त्रता हुनेछ। |
| १२ | सूचनाको हक | २७ | आफ्नो वा सार्वजनिक सरोकारको विषयको सूचना माग्ने र पाउने हक हुनेछ। |
| १३ | गोपनीयताको हक | २८ | जीउ, आवास, सम्पत्ति र तथ्याङ्क लगायतको गोपनीयता अनतिक्रम्य हुनेछ। |
| १४ | शोषण विरुद्धको हक | २९ | धर्म वा परम्पराको आधारमा कसैलाई पनि शोषण गर्न पाइने छैन। |
| १५ | स्वच्छ वातावरणको हक | ३० | स्वच्छ र स्वस्थ वातावरणमा बाँच्न पाउने हक हुनेछ। |
| १६ | शिक्षा सम्बन्धी हक | ३१ | प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत शिक्षामा पहुँचको हक हुनेछ। |
| १७ | भाषा तथा संस्कृतिको हक | ३२ | आफ्नो भाषा प्रयोग गर्ने र सांस्कृतिक जीवनमा सहभागी हुन पाउने हक हुनेछ। |
| १८ | रोजगारीको हक | ३३ | रोजगारीको हक र रोजगारीको छनौट गर्न पाउने हक हुनेछ। |
| १९ | श्रमको हक | ३४ | प्रत्येक श्रमिकलाई उचित श्रम अभ्यासको हक हुनेछ। |
| २० | स्वास्थ्य सम्बन्धी हक | ३५ | राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुनेछ। |
| २१ | खाद्य सम्बन्धी हक | ३६ | प्रत्येक नागरिकलाई खाद्य सम्बन्धी हक हुनेछ। |
| २२ | आवासको हक | ३७ | प्रत्येक नागरिकलाई उपयुक्त आवासको हक हुनेछ। |
| २३ | महिलाको हक | ३८ | लैङ्गिक भेदभाव बिना समान वंशीय हक हुनेछ। |
| २४ | बालबालिकाको हक | ३९ | पहिचान सहित नामकरण र जन्म दर्ताको हक हुनेछ। |
| २५ | दलितको हक | ४० | राज्यका निकायमा समानुपातिक समावेशी आधारमा सहभागी हुने हक हुनेछ। |
| २६ | ज्येष्ठ नागरिकको हक | ४१ | राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ। |
| २७ | सामाजिक न्यायको हक | ४२ | पछाडि परेका नागरिकलाई राज्यका निकायमा सहभागिताको हक हुनेछ। |
| २८ | सामाजिक सुरक्षाको हक | ४३ | विपन्न र असहाय नागरिकलाई कानुन बमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक हुनेछ। |
| २९ | उपभोक्ताको हक | ४४ | गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा प्राप्त गर्ने हक हुनेछ। |
| ३० | देश निकाला विरुद्धको हक | ४५ | कुनै पनि नागरिकलाई देश निकाला गरिने छैन। |
| ३१ | संवैधानिक उपचारको हक | ४६ | मौलिक हकको प्रचलनका लागि उपचार पाउने हक हुनेछ। |
नागरिकका कर्तव्य (धारा ४८):
प्रत्येक नागरिकका कर्तव्यहरू देहाय बमोजिम हुनेछन्:
१. राष्ट्रप्रति निष्ठावान् हुँदै नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु,
२. संविधान र कानुनको पालना गर्नु,
३. राज्यले चाहेका बखत अनिवार्य सेवा गर्नु,
४. सार्वजनिक सम्पत्तिको सुरक्षा र संरक्षण गर्नु,
