नेपाली भाषाको विकास र विस्तार (पुनर्लेखन)

नेपाली भाषा भारोपेली भाषापरिवारको तत्सम वर्गमा पर्ने भाषा हो। यसको सम्बन्ध आर्य–इरानीक शाखाअन्तर्गत पर्ने आधुनिक आर्यभाषासँग देखिन्छ। नेपाली भाषा संस्कृत, प्राकृत र अपभ्रंश हुँदै विकसित भएको आधुनिक आर्यभाषामध्ये एक हो । प्राकृत तथा अपभ्रंशका कुन शाखाबाट नेपाली भाषा जन्मिएको हो भन्ने विषयमा विद्वान्हरूबीच एकमत छैन । तर आज नेपाली भाषा सरकारी कामकाज, सम्पर्क, साहित्य तथा प्रशासनिक प्रयोगको हिसाबले सबैभन्दा धनी र व्यापक रूपमा प्रयोग हुने भाषाको रूपमा मानिन्छ। सबैले बुझ्न सकिने, सरल संवादको भाषा भएकाले यसको सामाजिक आधार पनि दृढ छ । भाषिक प्राचीनता र राजनीतिक घटनाक्रमका आधारमा नेपाली भाषाको विकास तीन चरणमा विभाजन गरिएको छ:

(क) प्राथमिक चरण

यो चरण वि.सं. १०४० देखि १५४९ सम्मको मानिन्छ। यसको प्रमाणका रूपमा वि.सं. १०३८ को दामुपालको अभिलेखलाई लिइन्छ । सप्तसिन्धु क्षेत्रदेखि हालको नेपालसम्म खसहरूको फैलावट थियो। भारतमा मुगल साम्राज्य विस्तार हुँदै गर्दा सम्भावित आक्रमण रोक्न हुम्लाका राजा नागराजले वि.सं. १०४० तिर एकीकृत खस अधिराज्य स्थापना गरेको इतिहास पाइन्छ । ऐतिहासिक विवरणअनुसार राजा नागराज तिब्बती मूलका थिए। एट्किन्सन तथा राहुल सांकृत्यायनका अनुसार उनी स्रोङ–चङ गम्पोका बाह्रौँ वंशका हुन्। उनका सन्तानको नामहरू—चाप, चापिल्ल, क्रासिचल्ल, क्राधिचल्ल, क्राचल्ल—आदि पनि तिब्बती तथा खस नामहरूको संयोजन झल्काउने गरिका छन्, जसले तिब्बती मूललाई स्पष्ट गर्छ ।यद्यपि प्रजा खस भाषी भएकाले राजाहरू पनि क्रमशः खस जातिमा रूपान्तरित हुँदै गए र स्थानीय खस भाषालाई नै राजकीय भाषा बनाइएको देखिन्छ। त्यसबेला पूर्वेली खस राज्य दुई भागमा विभाजित थियो—

• खसान (खसहरूको मुख्य बसोबास)

• जडान (भोटेहरूको मुख्य बसोबास)

खसानको राजधानी ‘सिँजा’ (हालको जुम्ला) थियो। यी क्षेत्रहरूमा प्रयोग हुने भाषालाई सिँजाली भनिन्थ्यो। यही भाषाबाट आधुनिक नेपाली भाषाको मूल उत्पत्ति भएको मानिन्छ। यही समय अन्य आधुनिक आर्य भाषाहरूको जन्मकाल पनि हो । यस भाषाको विस्तार क्रमशः पूर्वतिर गण्डकी क्षेत्रसम्म फैलियो, जसलाई पछि ‘पर्वते’ भनियो। सिँजाली भाषाका केही प्रमुख अभिलेखीय नमूना–

• अशोकचल्लको दुल्लुको शिलालेख

• आदित्य मल्लको ताम्रपत्र

• ताघबाई गुम्बामा भेटिएको आदित्य मल्लको ताम्रपत्र

• पुण्यमल्लको ताम्रपत्र

(ख) मध्यकालीन चरण

अभय मल्लको मृत्युपछि खस राज्य विघटन भई साना–साना राज्यहरू बने। राजनीतिक विभाजनसँगै नेपाली भाषामा पनि प्राचीन लक्षण हराउँदै नयाँ (मध्यकालीन) विशेषता देखिन थाल्यो । वि.सं. १५५५ मा धवकर्मठले लेखेको ‘कार्बोरिक विवोṣ शाही’ को ताम्रपत्रमा मध्यकालीन नेपाली भाषाका स्पष्ट लक्षण पाइन्छन् । यही समयदेखि नेपाली भाषा तीव्र रूपमा पूर्व, पहाड, तराई, दार्जिलिङ, आसाम हुँदै बर्मासम्म फैलियो। यस विस्तारसँगै स्थानीय तथा विदेशी भाषाका शब्दहरू नेपालीमा प्रवेश गर्न थाले । नेपाली भाषा प्रशासनिक माध्यम बन्नु, नेपाल एकीकरण अभियान, र सैन्य तथा राजनीतिक विस्तारले नेपाली भाषाको प्रचार–प्रसारलाई अझ सुदृढ बनायो । वि.सं. १८५५ मा शक्तिबल्लभले लेखेको ‘हास्यकदम्ब’ तथा मोतिरामद्वारा लेखिएको भानुभक्त जीवनचरित्रका भाषिक नमूनाले देखाउँछ कि मध्यकालसम्म आएर नेपाली भाषाले साहित्य तथा काव्यको जगमा बलियो स्थान पाइसकेको थियो ।

(ग) आधुनिक चरण

वि.सं. १९५८ मा गोर्खापत्र प्रकाशित भएपछि नेपाली भाषाको आधुनिक काल आरम्भ भएको मानिन्छ। गोर्खापत्रसँगै सुन्दरी (१९६३), माधवी (१९६५) जस्ता पत्रिकाले नेपाली भाषाको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । राममणि आदीको हलन्त–बहिष्कार आन्दोलनलाई अघि बढाउन ‘माधवी’ पत्रिकाले उल्लेखनीय योगदान गर्‍यो । भाषिक स्तरीकरणमा हलन्त–बहिष्कार आन्दोलन एक महत्वपूर्ण मीलका पत्थर हो । त्यसपछि चन्द्रिका व्याकरणको प्रकाशन, प्रतिभाशाली लेखक तथा कविहरूको उदयले नेपाली भाषालाई आधुनिक र परिष्कृत बनायो । वि.सं. १९९१ मा ‘शारदा’ पत्रिका र वि.सं. २०१३ को झर्रोवादी आन्दोलनले नेपाली भाषालाई अझ जीवन्त, ठेट र स्वदेशी बनाउन भूमिका खेले । आज नेपाली भाषामा विपुल साहित्य उत्पादन, शब्दकोश, व्याकरण, अनुसन्धान तथा प्रकाशन हुँदै आएको छ। संविधानले यसलाई राष्ट्रभाषाको मान्यता दिएको तथ्य, विदेशीहरूबीच बढ्दो रुचि, भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा प्राप्त स्थान आदिले आधुनिक नेपाली भाषाको महत्त्व अझै उच्च बनाएको छ । शिक्षा, सञ्चार र प्रकाशन क्षेत्रको विस्तारसँगै नेपाली भाषा अझ लोकप्रिय हुँदै गएको छ, र यसलाई स्थिर तथा मानक रूप दिन विविध क्षेत्रमा निरन्तर प्रयास भइरहेको छ ।