२०औँ लोकतन्त्र दिवस
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र मिति:
- मनाउने मिति: हरेक वर्षको वैशाख ११ गते
- यो दिवस वि.सं. २०६२ चैत २४ गतेदेखि सुरु भएको १९ दिने ऐतिहासिक दोस्रो जनआन्दोलनको सफलताको प्रतीक रहेको,
- सन्दर्भ मिति: वि.सं. २०६३ वैशाख ११ (२४ अप्रिल २००६) का जनताको शक्तिको अगाडि झुकेर राजा ज्ञानेन्द्रले वि.सं. २०५९ मा विघटन गरिएको संसद् (प्रतिनिधि सभा) लाई पुनःस्थापना गर्ने घोषणा गरेका थिए, जसले नेपालमा पूर्ण लोकतन्त्र र पछि गणतन्त्रको बाटो खोलेको,
- वर्तमान सन्दर्भ: आज (२०८३ वैशाख ११ गते) नेपालले २०औँ लोकतन्त्र दिवस मनाइरहेको,
प्रजातन्त्र र लोकतन्त्रमा भिन्नता:
१.) ऐतिहासिक पृष्ठभूमि:
- प्रजातन्त्र: नेपालमा २००७ सालको क्रान्तिपछि जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भई स्थापना भएको व्यवस्थालाई 'प्रजातन्त्र' भनियो। यो मुख्यतया संवैधानिक राजतन्त्र (राजा र जनता मिलेर गरिने शासन) सँग जोडिएको छ।
- लोकतन्त्र: वि.सं. २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलनको सफलतापछि यो शब्द बढी प्रयोगमा आयो। यसले राजाको सक्रिय वा आलङ्कारिक दुवै भूमिकालाई अस्वीकार गर्दै पूर्ण रूपमा जनताको शासनलाई बुझाउँछ, जसले अन्ततः गणतन्त्र (Republic) को बाटो तय गर्यो।
२.) शब्दको अर्थ र परिभाषा:
- प्रजातन्त्र: 'प्रजा' भन्नाले राजाका अनुयायी वा रैती भन्ने बुझिन्छ। यसमा जनतालाई 'प्रजा' को रूपमा हेरिन्छ, जहाँ राज्यको सर्वोच्च स्थानमा राजा रहने गुन्जायस रहन्छ।
- लोकतन्त्र: 'लोक' भन्नाले नागरिक वा जनता भन्ने बुझिन्छ। यसले जनतालाई राज्यको मालिक वा 'नागरिक' (Citizens) को रूपमा परिभाषित गर्छ, जहाँ कुनै पनि वंशगत शासक हुँदैन।
३.) राज्यको स्वरूप:
- प्रजातन्त्र: यो अक्सर संवैधानिक राजतन्त्रसँग मिल्दोजुल्दो हुन्छ। जसमा राजा राष्ट्रको प्रमुख (Head of State) हुन सक्छन्।
- लोकतन्त्र: आधुनिक नेपाली सन्दर्भमा लोकतन्त्रले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई जनाउँछ, जहाँ राष्ट्रको प्रमुख (राष्ट्रपति) पनि जनताका प्रतिनिधिबाटै चुनिएका हुन्छन्।
४.) शक्ति र सार्वभौमसत्ता:
- प्रजातन्त्र: यसमा सार्वभौमसत्ता कतिपय अवस्थामा राजा र जनतामा बाँडिएको वा राजामा निहित हुने भ्रम हुन सक्थ्यो।
- लोकतन्त्र: यसमा राज्यको सम्पूर्ण शक्ति र सार्वभौमसत्ता जनतामा मात्र निहित हुन्छ।
५. दिवस मनाउने मिति:
- प्रजातन्त्र दिवस: फागुन ७ गते (२००७ सालको क्रान्तिको सम्झना)।
- लोकतन्त्र दिवस: वैशाख ११ गते (२०६३ सालको संसद् पुनःस्थापनाको सम्झना)।
महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरू:
- राजतन्त्रको अन्त्य: यसै आन्दोलनको बलमा २४० वर्ष पुरानो शाहवंशीय राजतन्त्रको अन्त्य हुने आधार तयार भएको,
- संसद् पुनःस्थापना: वि.सं. २०५९ जेठ ८ मा विघटन भएको प्रतिनिधि सभा वि.सं. २०६३ वैशाख ११ मा पुनःस्थापना भएको,
- गणतन्त्रको घोषणा: पुनःस्थापित संसद्को पहिलो बैठकपछि वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते नेपाललाई "सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र" घोषणा गरिएको,
- नयाँ संविधान: यसै परिवर्तनको जगमा नेपालमा दुई पटक संविधानसभाको निर्वाचन भई वि.सं. २०७२ सालमा नयाँ संविधान जारी भएको,
बलिदान र जनसहभागिता:
- सहिदहरू: १९ दिने आन्दोलनका क्रममा २५ जना वीर नेपालीहरूले सहादत प्राप्त गरेका थिए भने हजारौँ घाइते भएका,
- शक्ति सन्तुलन: वि.सं. २०६३, मङ्सिर ५ गते, सात राजनीतिक दल र तत्कालीन विद्रोही नेकपा (माओवादी) बीच भएको १२ बुँदे समझदारी नै यो आन्दोलनको मुख्य जग रहेको,
- सार्वभौमसत्ता: राजाको घोषणामा पहिलो पटक "नेपाली जनता नै राज्यशक्तिको स्रोत र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न हुन्" भन्ने कुरा स्वीकार गरिएको,
नेपालका प्रमुख राजनीतिक दिवसहरू बीचको तुलना:
| दिवस | मिति (वि.सं.) | मुख्य उद्देश्य / ऐतिहासिक महत्त्व |
| प्रजातन्त्र दिवस | फागुन ७ | २००७ सालमा १०४ वर्षे जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्र स्थापना भएको सम्झना। |
| लोकतन्त्र दिवस | वैशाख ११ | २०६३ सालमा १९ दिने जनआन्दोलन सफल भई निरङ्कुश राजतन्त्रको अन्त्य र संसद् पुनःस्थापना भएको सम्झना। |
| गणतन्त्र दिवस | जेठ १५ | २०६५ सालमा नेपाललाई विधिवत रूपमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरी २४० वर्षे राजतन्त्रको पूर्ण अन्त्य गरिएको दिन। |
