Ghoksewa

  • HOME (current)
  • ABOUT
  • FEATURES
  • REVIEWS
  • BLOG
  • DOWNLOAD
  • CONTACT
  • Install Now
Others

नेपालको संवैधानिक इतिहासमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७

  • Ajnabee Khadka
  • March 22, 2026
  • 448

नेपालको संवैधानिक इतिहासमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७

Constitution of the Kingdom of Nepal, 2047 in the constitutional history of Nepal
  • वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलन पश्चात् प्रजातन्त्रको पुनस्र्थापना भएपछि जारी गरिएको,
  • घोषणा: राजा वीरेन्द्रबाट २०४७ साल कात्तिक २३ गते जारी गरिएको,
  • संविधानको संरचना: २३ भाग, १३३ धारा र ३ अनुसूची
  • एक पटक पनि औपचारिक रूपमा संशोधन नभएको संविधान,
  • यस संविधानले पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य गरी बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्रलाई पुनस्र्थापित गरेको,
  • यस संविधानलाई राजामा रहेको "अन्तर्निहित अधिकार" प्रयोग गरी जारी गरिएको थियो, यद्यपि यसले जनचाहना र प्रजातन्त्रका आधारभूत मूल्यहरूलाई समेटेको,

नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ का विस्तृत व्यवस्थाहरू र विशेषताहरू:

प्रमुख विषय व्यवस्थाको विवरण
राज्यको स्वरूप र सार्वभौमसत्ता (भाग १)
  • संविधान मूल कानून: यस संविधानले आफूलाई नेपालको मूल कानून घोषणा गरेको थियो र यससँग बाझिने कानून बाझिएको हदसम्म अमान्य हुने व्यवस्था,
  • नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक मुलुकको सार्वभौमसत्ता नेपाली जनतामा निहित रहने व्यवस्था गरिएको,
  • नेपाललाई एक बहुजातीय, बहुभाषिक, प्रजातान्त्रिक, स्वतन्त्र, अविभाज्य, सार्वभौमसत्ता सम्पन्न, "हिन्दु" र "संवैधानिक राजतन्त्रात्मक अधिराज्य"को रूपमा परिभाषित गरिएको,
नागरिकका मौलिक हकहरू (भाग ३)

यस संविधानले नागरिक अधिकारलाई निकै बलियो र व्यवस्थापिकाको नियन्त्रणभन्दा बाहिर राखेको;

  • मृत्युदण्डको खारेजी (भाग ३ को धारा ११): विश्वकै उत्कृष्ट व्यवस्थाहरू मध्ये एक मानिने, मृत्युदण्डको सजाय हुने गरी कुनै पनि कानून बनाउन नपाइने संवैधानिक प्रत्याभूति पहिलो पटक दिइएको,
  • आधुनिक हकहरू: सूचनाको हक, गोपनीयताको हक र यातना विरुद्धको हक जस्ता अधिकारहरू पहिलो पटक मौलिक हकको रूपमा समावेश गरिएको,
  • मौलिक हकको रक्षाका लागि सर्वोच्च अदालतमा बन्दी प्रत्यक्षीकरण, परमादेश, प्रतिषेध, अधिकारपृच्छा र उत्प्रेषण जस्ता रिट क्षेत्र मार्फत उपचार पाउने शक्तिशाली व्यवस्था,
कार्यपालिका र संवैधानिक राजतन्त्र
  • नेपालको संवैधानिक इतिहासमा नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ ले पहिलो पटक साँचो अर्थमा संवैधानिक राजतन्त्र र उत्तरदायी कार्यपालिकाको अवधारणालाई संस्थागत गरेको,
  • मुलुकको कार्यकारिणी अधिकार श्री ५ र मन्त्रिपरिषद्मा निहित गरिएको,
  • राजाले "कार्यपालिकामा राजा" (King in Council) को अवधारणा अनुरूप मन्त्रिपरिषद्को सल्लाह र सम्मतिबाट मात्र आफ्नो कार्य सम्पादन गर्ने व्यवस्था,
  • यो संविधानले सीमित र उत्तरदायी सरकार (Limited Government) को अवधारणालाई आत्मसात् गरेको,
  • प्रतिनिधि सभामा बहुमत प्राप्त गर्ने दलको नेतालाई श्री ५ बाट प्रधानमन्त्री नियुक्त गरिने व्यवस्था,
  • King in Parliament: राजालाई संसदको अभिन्न अङ्गको रूपमा स्वीकार गरिएको,
  • राज्यशक्तिको अन्तिम स्रोत नेपाली जनतालाई मानिएको थियो र राजाले प्रयोग गर्ने राजकीय सत्ता संविधानको अधिनमा रही प्रयोग गर्नुपर्ने व्यवस्था,
  • राजदूत नियुक्ति जस्ता विषयमा समेत राजाले मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा मात्र कार्य गर्नुपर्ने भनी सर्वोच्च अदालतले व्याख्या गरेको थियो, जसले राजसंस्थालाई पूर्णतः संवैधानिक परिधिभित्र राखेको,
  • संविधान कार्यान्वयनमा कठिनाइ उत्पन्न भएमा राजाले "बाधा अडकाउ फुकाउने" (धारा १२७) आदेश जारी गर्न सक्ने व्यवस्था,
व्यवस्थापिका (भाग ८)

यसले प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभा गरी द्विसदनात्मक संसदको व्यवस्था गरेको;

  • प्रतिनिधि सभा: प्रत्यक्ष निर्वाचित जनप्रतिनिधिहरूको सदन,
  • राष्ट्रिय सभा: केही सदस्यहरू राजाबाट मनोनित हुने व्यवस्था,
  • संसदीय सर्वोच्चता: संसदलाई कानून निर्माण गर्ने सर्वोच्च संस्थाको रूपमा स्थापित गरिएको,
स्वतन्त्र न्यायपालिका (भाग ११)
  • संसदले बनाएका कानूनहरू संविधानसँग बाझिएमा सर्वोच्च अदालतले त्यसलाई बदर गर्न सक्ने असाधारण अधिकार क्षेत्र प्रदान गरिएको,
  • न्यायाधीशहरूको नियुक्ति र पदको सुरक्षाका लागि प्रधान न्यायाधीशको अध्यक्षतामा न्याय परिषद्को व्यवस्था गरियो, जसले न्यायपालिकालाई कार्यपालिकाको हस्तक्षेपबाट मुक्त राख्ने प्रयास गरिएको,
संवैधानिक निकायहरू र अन्य व्यवस्था
  • संवैधानिक नियुक्तिहरूलाई पारदर्शी बनाउन प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वमा संवैधानिक परिषद्को व्यवस्था पहिलो पटक गरिएको,
  • अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग: भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि अधिकार सम्पन्न आयोगको व्यवस्था,
  • संकटकालीन अधिकार (धारा ११५): संकटकालमा पनि बन्दी प्रत्यक्षीकरणको रिट निलम्बन नहुने विशिष्ट व्यवस्था,
संविधान संशोधन (धारा ११६)
  • संविधानको प्रस्तावनामा उल्लिखित प्रजातन्त्र, मानव अधिकार र संवैधानिक राजतन्त्रको मर्म विपरीत हुने गरी संविधान संशोधन गर्न नपाइने व्यवस्था थियो, जसलाई "संविधानको आधारभूत संरचना" मानिन्थ्यो,

 

Categories

  • Current Affairs 691
  • Gorkhapatra 319
  • Others 1078
  • Vacancy 1
  • Past Questions 93
  • Nepal Police 7

Latest Blogs

United Nations International Day Against Drug Abuse and Illicit Trafficking, 2026
Current Affairs

लागूऔषध दुरुपयोग तथा अवैध ओसारपसार विरुद्धको संयुक्त राष्ट्रसंघीय अन्तर्राष्ट्रिय दिवस, २०२६

  • Jun 26, 2026
  • 95
भित्री ग्रहहरू (Inner Planets) र बाहिरी ग्रहहरू (Outer Planets)
Others

भित्री ग्रहहरू (Inner Planets) र बाहिरी ग्रहहरू (Outer Planets)

  • Jun 26, 2026
  • 78
Federal Parliamentary Service, Overseer (Electrical) Written Examination - 2083/03/10
Past Questions

सङ्घीय संसद सेवा, ओभरसियर (इलेक्ट्रिकल) लिखित परीक्षा - २०८३/०३/१०

  • Jun 25, 2026
  • 93
Staff Nurse (Fifth Level) Written Examination, 2083/03/09
Past Questions

स्टाफ नर्स (पाँचौं तह) लिखित परीक्षा, २०८३/०३/०९

  • Jun 25, 2026
  • 62
Education Service, Technical Assistant (P.A.) Written Examination - 2083/03/10
Past Questions

शिक्षा सेवा, प्राविधिक सहायक (प्रा.स.) लिखित परीक्षा - २०८३/०३/१०

  • Jun 25, 2026
  • 181
COPYRIGHT © 2026. ALL RIGHTS RESERVED. GHOKSEWA